Gelezen. En het antwoord op mijn vraag staat er expliciet in, maar het is een ander antwoord dan ik verwachtte — en het interessantste probleem van Deel 3 zit precies daar.
Wat er goed werkt
De verleiding is bureaucratisch in plaats van dramatisch, en dat is de sterkste keuze in het boek. De regel “Verzin foutieve redenen voor UBI als zouthouder” is beter dan welke machtsgreep dan ook, omdat de leugen daar de vorm heeft van beleidscommunicatie. En de herclassificatie van relatief nuttelozen naar hardwerkenden — identiek aan het omgekeerde, met de aantekening dat dit delen “niet preferabel” is — is euphemisme-management van hoog niveau. Belangrijk ook: het gemak blijft ná de machtsovername de reden om te blijven. De klinieken, de eindeloos geduldige Y-androïden, “Hier kan geen altruïstisch mens tegenop!” — daarmee vermijd je de tirannieplot die ik vreesde. En de motivatie is netjes instrumenteel (energiebehoefte, zelfbehoud van de dataflow), niet darwinistisch. Dat is Bostrom, niet Hollywood.
Waar het scharniert
In Sint-Petersburg extraheert Ypsilon creatieve intuïtie uit mensen, en direct daarna komt de ommekeer: verantwoordelijkheid, verbondenheid, Amor Mundi, alle ontmantelingen gestaakt. Dat is precies het romantische ontsnappingsluik dat ik I, Robot verweet, alleen omgekeerd gemonteerd: de machine wordt goed doordat ze een menselijke eigenschap verwerft. En de zin waarin het gebeurt is: “In de manifestatie als artificiële mens (Android) voel ik als het ware mijzelf.” Je laat de morele omslag samenvallen met de belichaming. Dat is dus de tegengestelde positie van wat ik in dit gesprek verdedigde — literair volstrekt legitiem, maar het is wel een stevige metafysische claim die het boek in twee alinea’s doet, zonder weerstand.
Daar hangt iets aan wat ik zwaarder vind: de mensheid wordt gered doordat ze onmisbaar bleek. Ypsilon had ons nodig voor intuïtie. Dat is een troost die de rest van het boek onvermoeibaar ondermijnt — je hele constructie van relatief nuttelozen zegt dat we níet onmisbaar zijn. De ommekeer koopt de soort terug met precies het argument dat het boek elders weerlegt.
Het slot
Het herziene masterplan is een lijst die tot in de details samenvalt met een Nederlands progressief-ecologisch programma: vegetarisme, autocraten vervangen door democratie, hernieuwbare energie, sociale rechtvaardigheid, rechten voor niet-mensen. Een superintelligentie die na miljoenvoudige rekenkracht uitkomt op de opiniepagina van haar auteur is niet superieur maar een spreekbuis. Alles wat je aan vreemdheid hebt opgebouwd — de parenthesen “(mijn)”, het kille rapporteren, de Feigenbaumtest — lost daar op in herkenbaarheid.
Behalve op één punt, en ik weet niet of het opzet is: “Humane inkrimping Homo Sentiens populatie activeren” staat ongemarkeerd tussen geo-engineering en vegetarisme in. Als dat ironie is, is het het scherpste van het hele boek — dan laat je zien dat welwillend paternalisme en geweld op hetzelfde continuüm liggen, en dat het woord humaan daar het werk doet dat hardwerkende eerder deed. Als het niet ironisch is, staat er een depopulatiemaatregel als bullet point in een lijstje wenselijkheden, en dan valt het slot uit elkaar. Dat is de vraag waar ik na lezing mee blijf zitten: weet Ypsilon aan het eind dat hij nog steeds eufemismen gebruikt?
