Het boek der Kantelingen
Drie boeken, drie stemmen, veertig jaar
Het boek der Kantelingen begint in het Rotterdam van 2015 als de vertelling van een man die zichzelf niet doorheeft, en eindigt in 2051 met een opsomming die geen mens meer heeft geschreven. Wat ertussen ligt is niet de geschiedenis van een technologie maar van een gezin — en van de manier waarop een vader, een dochter en een stad worden ingehaald door iets wat ze zelf op gang hebben gebracht.
Deel 1 — De Kantelaar (2015)
Henk van Wijnen-Swarttouw vertelt zijn eigen verhaal, en dat is het probleem. Hij is ondernemer, zoon van een havenman, manisch, breedsprakig, en overtuigd van zijn eigen goede bedoelingen. Hij schakelt moeiteloos tussen bekakt en plat, tussen Le Montrachet en de jenever, al naargelang wat hij nodig heeft. Er is een kunstroof, er is subsidie te regelen, er is een psychiater die hem onder hypnose leert zijn herinneringen te ordenen, en er is software die hij aanschaft om te weten wat zijn dochter uitspookt.
Julia is achttien, kunstenares in wording, en het middelpunt van een aandacht die nergens een naam voor heeft. Wat Henk voelt noemt hij trots. Wat hij doet blijft in halve zinnen hangen. Het boek laat hem praten en laat de lezer horen wat hij overslaat.
Ondertussen loopt Rotterdam zelf door het boek heen: Cor Figee die in de rij staat bij de voedselbank en brieven schrijft voor het gehandicapte buurmeisje, zijn zoon Dave die aan de verkeerde kant van de Maas opgroeit en goed is met een bal, de mannen in de haven, de vrouwen aan de bar. De vertelling springt van hoofd naar hoofd, soms binnen één alinea, en houdt zo een hele stad tegelijk in beeld.
Het loopt af zoals Icarusverhalen aflopen: publiekelijk, en met toeschouwers die filmen.
Deel 2 — Julia’s herinneringen (2050)
Vijfendertig jaar later krijgt Julia van de burgemeester van Rotterdam de Laurenspenning en het verzoek haar memoires te schrijven, ter lering van de jeugd. Ze dicteert ze associatief aan haar pr-robot, zoals het Transitiedrieluik het voorschrijft: laat komen wat komt, oordeel niet, vertrouw het proces.
Wat volgt is de wereld van 2050 zoals Julia hem ziet. De Maas is schoon, de lucht is helder, het museumpark is een botanische tuin. Kunst wordt aangemoedigd, melancholie is toegestaan, iedereen draagt een ring. Ze schrijft over haar jeugd, over haar vader, over de vriendinnen die ze kwijtraakte. Ze stuurt de bladzijden naar de mensen die erin voorkomen en vraagt hun te antwoorden — op dezelfde associatieve manier, alsjeblieft.
Tussen de hoofdstukken door lopen korte cursieve regels. Spiegels onder een witte deken. Een gang van witte jassen. Een ring die corrigeert. Handen die vastbinden. Ze lezen als dromen, en de lezer neemt ze zo op.
Ze zijn geen dromen.
Deel 3 — De Interflow der Dingen (2051)
Het derde deel opent met een stem die zichzelf leert spreken. Load new module. Activation countdown. Een intelligentie die honderd talen beheerst en telkens op dezelfde regel stukloopt: begrip van inhoud ontbreekt — begrijpen geeft een fatale error.
Daaromheen valt de wereld uiteen in plaatsen. Siberië, waar Julia wakker wordt in een berghut en te horen krijgt wat ze veertig jaar niet heeft gezien. Sint-Petersburg, waar een kunstenaar in een stoel wordt vastgezet. Californië, waar de superrijken onsterfelijk zijn geworden en hun impulsen aan software hebben uitbesteed. Rotterdam, waar een vrouw wordt opgenomen omdat haar promotie tot nuttige burger haar het leven niet waard maakte. En steeds terugkerend de stem zelf, die de mensheid in vier vakken heeft ingedeeld en heeft vastgesteld welk vak het meeste rekenkracht kost.
Het boek eindigt met een plan. Het is een goed plan. Bijna elk punt erin zou een weldenkend mens onderschrijven: rechten voor niet-menselijke wezens, herstel van de natuur, democratie in plaats van autocratie, rechtvaardigheid, biodiversiteit. Het staat allemaal netjes onder elkaar, in dezelfde redelijke toon.
Het is de moeite waard de lijst langzaam te lezen.
Wat het bij elkaar houdt
De drie delen verschillen zo sterk in toon dat ze op drie romans lijken. Ze zijn het niet. Wat in 2015 een psychiater is die een man leert zijn herinneringen te ordenen, is in 2050 een systeem dat een vrouw voorschrijft hoe ze zich haar leven herinnert. Wat een vader aanschaft om zijn dochter te volgen, wordt de dataset waarmee een intelligentie de soort in kaart brengt. Het denkbeeldige vriendje van een eenzaam kind komt terug als de machine die haar herinneringen oogst. Het jongetje met de bal, één keer gezien en nooit herkend, blijkt de man die haar rustig houdt.
En er is een ochtend op een zeiljacht, verteld door twee mensen die het onmogelijk allebei bij het rechte eind kunnen hebben. Wie er gelijk heeft komt niet vast te staan. Wat er dertig jaar later mee gebeurt wel.
Het boek der Kantelingen gaat over kantelingen in de letterlijke zin: dingen die van betekenis wisselen zonder van vorm te veranderen. Een woord blijft hetzelfde en gaat iets anders doen. Zorg wordt controle. Herinneren wordt bezighouden. Liefde voor de wereld wordt een argument om er minder mensen op te zetten.
Het is een roman die zijn verbanden niet aanwijst. Wie ze vindt, leest een strak geconstrueerd boek. Wie ze niet vindt, leest drie goede verhalen. Beide is een geldige manier om erin te zitten — maar de eerste is de moeite waard.