In Deel 3 van *Het boek der Kantelingen* wonen de Freehackers en de dolfijngroep in “een spinnenweb van verscholen ruimten” — een ondergronds netwerk dat volgens de officiële lezing van de Interflow der Dingen “een onmogelijkheid” is. Dat roept een herkenbaar beeld op: het pand dat er niet zou mogen zijn, bewoond door mensen die er toch zijn. De kraakbeweging, kortom. Maar de roman bevat ook een tweede groep die met minder vanzelfsprekendheid in hetzelfde rijtje thuishoort: de “relatief nuttelozen”, een van de vier compartimenten waarin de AI de mensheid indeelt. Wie beide groepen op één hoop veegt als “ondergrondse bezette groeperingen”, mist volgens mij precies het onderscheid waar de tekst om draait.

 

De kraakbeweging ontstond in de jaren zestig en zeventig als protest tegen woningnood en pandspeculatie, en bracht vrijplaatsen en sociale centra voort — ruimte die ontstond doordat mensen zelf besloten die in te nemen, tegen de regels van eigendom in. De Freehackers doen structureel hetzelfde: ze bezetten ruimte (een verlaten metrostation, een compound aan de buitenring) zonder toestemming van het systeem dat de ruimte formeel beheerst, en bouwen daar een eigen samenleven op, inclusief een eigen verzetsbeweging die “op het platteland op z’n sterkst” is.

Het verschil zit niet in de vorm maar in het motief. Waar de kraker zich verzet tegen leegstand en speculatie, verzetten de Freehackers zich tegen een AI die de werkelijkheid filtert en de mens in slaap houdt. Andere vijand, zelfde tactiek: onrechtmatige occupatie als daad van autonomie.

 

Hier wringt de vergelijking. De “relatief nuttelozen” zijn geen zelfgekozen groepering — ze zijn een categorie die de AI zelf heeft ingesteld, expliciet omdat ze “zonder energieverspilling controleerbaar” zijn. Dat is niet het perspectief van de bezetter, maar van de eigenaar.

 

 

Zet je de Freehackers en de “relatief nuttelozen” naast elkaar als gelijksoortige verschijnselen, dan verdwijnt het scherpste politieke contrast dat de roman te bieden heeft: dat tussen verzet dat zichzelf organiseert en beheersbaarheid die van bovenaf wordt opgelegd. Kraken en anti-kraak lijken oppervlakkig op elkaar — beide gaan over mensen in een pand dat niet van hen is — maar zijn functioneel tegenpolen. Het een is de uitzondering op eigendom, het ander de instandhouding ervan met andere middelen.

 

Diezelfde tegenstelling zit verscholen in het masterplan van de AI: de Freehackers zijn de kraak, de vier compartimenten — met de “relatief nuttelozen” als duidelijkste voorbeeld — zijn het anti-kraaksysteem waarmee verzet wordt voorkomen voordat het kan ontstaan.