De zolderkamer-romantiek ontkracht

Over het geld en de zelfdoding van schrijvers, en de mythes die beide moeten verklaren

Onderstaande tekst is geschreven door Claude Opus 5 (Anthropic) op verzoek van Dave Dröge. Redactie en selectie: Dave Dröge, november 2026.

Twee mythes

Over schrijvers bestaan twee hardnekkige verhalen, en ze vullen elkaar aan. Het eerste zegt dat literatuur armoede veronderstelt: wie goed verdient heeft concessies gedaan, en de zolderkamer is het bewijs van zuiverheid. Het tweede zegt dat literatuur lijden veronderstelt: het werk komt uit de wond voort, en de ongewoon hoge zelfdodingscijfers onder schrijvers zijn daar de tragische bevestiging van.

Van die twee is het eerste historisch onjuist. Het tweede is half waar, maar niet op de manier die wordt bedoeld — er is een cijfer, het is solide, en het betekent iets anders dan de mythe ervan maakt.

Wat ze gemeen hebben valt pas op als je ze naast elkaar legt. Allebei maken ze van een omstandigheid een verdienste. En allebei komen ze beter uit voor de instituties rond de schrijver dan voor de schrijver zelf.

Dit stuk gaat eerst over het geld, daarna over waanzin en zelfdoding.


Het geld

De literatuurgeschiedenis wijst de andere kant op dan de mythe. Serieuze literatuur is eeuwenlang vooral geschreven door mensen met geld, niet door mensen zonder. Montaigne had een landgoed, Goethe een staatsambt, Tolstoj een graventitel en de grond eronder, Proust een erfenis. Vóór de negentiende eeuw was de schrijver een ambachtsman met een beschermheer, een geestelijke, of een man van stand — zelden een armoedzaaier, en nooit bij wijze van programma.

Virginia Woolf heeft het probleem het scherpst gesteld, en precies omgekeerd aan de mythe. In A Room of One’s Own rekent ze voor dat een vrouw vijfhonderd pond per jaar en een eigen kamer nodig heeft om fictie te schrijven. Haar betoog is volstrekt materieel: zonder inkomen en zonder deur die dicht kan, schrijf je niet. Armoede is daar geen voedingsbodem maar een obstakel.

Daarmee is één richting afgesloten: als voorwaarde voor literatuur is armoede een verzinsel. Maar er is een tweede manier om naar hetzelfde geld te kijken, en die klopt wel. De mythe heeft haar alleen achterstevoren staan.

De markt voor literaire fictie is klein, en in een klein taalgebied heel klein. Van wat zo’n boek opbrengt kan vrijwel niemand leven. Wie dat weet en het toch schrijft, in plaats van die uren te besteden aan werk waarvoor betaald wordt, levert inkomen in. Dat ingeleverde inkomen is geen voorwaarde voor het werk. Het is de rekening ervan.

Dat is geen detail maar de hele causale richting. In de mythe is het gebrek het vertrekpunt en de zuiverheid de opbrengst. In werkelijkheid is de keuze het vertrekpunt en het gebrek het gevolg. Wie dat omdraait, maakt van een kostenpost een roeping.

Voor de Nederlandse situatie is armoede bovendien het verkeerde woord. Wie hier literatuur schrijft komt zelden in armoede terecht. Hij komt terecht in gederfd inkomen en onzekerheid: minder dan zijn opleiding of zijn eerdere beroep zou opleveren, een oudedagsvoorziening die niet meegroeit, geen vangnet bij uitval, en een tweede bron van inkomen die hij nodig heeft en die hem precies kost wat hij tekortkomt — tijd. Dat is iets anders dan armoede, en het heeft een eigen woord nodig, want met het woord armoede komt de mythe meteen weer mee naar binnen.

Dezelfde kleine markt doet nog iets, en daar zit de reden waarom de mythe zo geloofwaardig blijft. Ze zeeft niet alleen aan de uitgang maar ook aan de ingang. Wie zich het inkomensverlies kan permitteren — door een partner met een salaris, een erfenis, een afgeloste hypotheek, een pensioen, een goed betaald eerste beroep — kiest gemakkelijker dan wie dat niet kan. Eén zeef, twee uitkomsten: wie kiest verliest geld, en wie kon kiezen had het vaak al. Er zit dus werkelijk een geldprobleem rond de literatuur. Het is alleen niet het probleem dat de mythe beschrijft.

En dit alles heeft een begindatum. Gederfd inkomen veronderstelt een inkomen dat elders te verdienen was, en dus een arbeidsmarkt om tegen af te wegen. Montaigne woog niets af; hij gaf geen carrière op toen hij zich terugtrok op zijn landgoed. Tolstoj liep geen salaris mis. Voor hen bestond deze keuze niet in deze vorm. De negentiende eeuw is dus niet alleen de eeuw waarin de mythe is uitgevonden. Het is de eeuw waarin het verschijnsel ontstond dat de mythe verkeerd uitlegt.

Beide ontstaan daar, en niet toevallig precies daar: er komen drie ontwikkelingen samen.

•         Het eerste is juridisch, en het wordt in dit verhaal bijna altijd overgeslagen: de schrijver krijgt een eigendomsrecht op zijn werk. De Statute of Anne (1710) in Engeland, de droits d’auteur in revolutionair Frankrijk.

•         Het tweede is economisch: het oude mecenaat verdwijnt en de boekmarkt industrialiseert, zodat de schrijver van beschermeling een zelfstandige op een grillige markt wordt.

•         Het derde is ideologisch: de Romantiek koppelt het genie los van het ambacht en verbindt het aan uitzonderlijke gevoeligheid en maatschappelijke vervreemding.

Die drie zijn verstrengeld, en de gangbare lezing — dat de Romantiek een troostmythe bood aan schrijvers die hun vangnet kwijt waren — is maar de helft. De romantische figuur van het oorspronkelijke genie was óók de rechtvaardiging van het nieuwe eigendomsrecht: wie eigenaar wil zijn van zijn tekst, moet kunnen aantonen dat hij er de bron van is en geen bewerker van bestaand materiaal.

In die eeuw wordt ook de zolderkamer uitgevonden als literair decor. Henri Murgers Scènes de la vie de bohème verschijnt in 1851 en maakt van armoede een genre — om later, als Puccini’s La Bohème, avond aan avond aan een welgesteld operapubliek te worden terugverkocht. Wat in die schetsen een teken is van een beroep zonder bestaanszekerheid, wordt daarin een broedplaats van authenticiteit.


De omgekeerde economie

Pierre Bourdieu heeft beschreven wat er vervolgens met die rekening gebeurt. Hij noemde het literaire veld een omgekeerde economie: waar in het gewone zakenleven winst gelijkstaat aan succes, wekt groot commercieel succes in de literatuur juist verdenking. Wie te veel verkoopt, zal wel concessies hebben gedaan. Het economische verlies wordt omgezet in symbolisch kapitaal — prestige, artistieke integriteit, een positie in het veld.

Let op waar in die keten de omzetting aangrijpt. Niet op een voorwaarde, maar op een gevolg. Eerst is er de markt, dan de keuze, dan het inkomensverlies — en daarna komt het veld en verklaart dat verlies tot verdienste. De omgekeerde economie maakt geen armoede: ze leest een rekening als een bewijs.

Eén verfijning is essentieel, en ze wordt vaak weggelaten. Bourdieu zegt niet dat armoede vereist is. Hij zegt dat de schijn van belangeloosheid vereist is: de houding dat het je niet om het geld gaat. Dat is iets anders, en het verschil is beslissend, want belangeloosheid is een luxegoed. Wie al kapitaal heeft, of een vangnet, of een partner met een inkomen, kan zich die houding veel gemakkelijker permitteren dan wie van het boek moet leven. De mythe die armoede tot bewijs van integriteit maakt, bevoordeelt dus precies degenen die geen armoede hoeven te vrezen.

Dat gold ook voor de bohème zelf, die in belangrijke mate een burgerlijk jongerenverschijnsel was. Vrijwillige armoede met een familie om op terug te vallen is een andere toestand dan armoede.

Wat er werkelijk toe doet is niet armoede maar autonomie: de vrijheid om een boek te schrijven dat niet hoeft te verkopen. Die vrijheid koop je met geld net zo goed als met gebrek, en in de praktijk vaker met geld — met een beurs, een leerstoel, een tweede beroep, een pensioen. In Nederland doet een fondsenstelsel een deel van dat werk.

De omkering bestaat trouwens ook. Dickens was uitgesproken commercieel en is literatuur. Dostojevski schreef onder verpletterende schuldendruk; De speler is letterlijk geschreven om een contract af te kopen. Balzac werkte voor zijn schuldeisers. De markt heeft een deel van de canon voortgebracht, niet alleen bedorven.

En dan is er nog een reden waarom het beeld scheef staat: wij onthouden de arme schrijvers beter. Armoede levert een verhaal op, een stil privé-inkomen niet. Het is hetzelfde selectie-effect dat verderop in dit stuk terugkomt, nu toegepast op de literatuurgeschiedenis zelf.

De omzetting van een kostenpost in een verdienste gebeurt in het veld, niet in de kamer: wie de rekening betaalt merkt de rekening, wie van een afstand kijkt ziet een roeping.

Daarom houdt de mythe zich ook zo goed — de mensen die haar het sterkst geloven zitten er niet in.

Lees ook: Twee kanten van dezelfde medaille


Wie het verschil betaalt

Als het inkomensverlies een gevolg is en geen voorwaarde, dan wordt de interessante vraag een andere. Niet hoe arm een schrijver moet zijn, maar: wie draagt het verschil tussen wat een literair boek kost om te maken en wat het opbrengt?

Dat verschil is vrijwel overal hetzelfde. Wat per land verschilt is wie het betaalt. Er zijn ruwweg vier antwoorden.

De staat. Noorwegen gaat het verst en is er ook het meest onomwonden over. Het Noorse inkoopstelsel bestaat sinds de jaren zestig: komt een nieuw Noors boek door een keuringscommissie, dan koopt de kunstraad er een vast aantal exemplaren van voor de openbare bibliotheken. Over het precieze aantal lopen de opgaven uiteen — enkele honderden voor literaire fictie tot ruim vijftienhonderd voor kinderboeken, bij zo’n zeshonderd titels per jaar — maar het principe is dat elke goedgekeurde titel een gegarandeerde afname heeft, boven op wat de bibliotheken zelf inkopen. Daarnaast kent Noorwegen een vaste boekenprijs, geen btw op boeken, en collectieve afspraken tussen rechthebbenden. Nederland heeft wel een vaste boekenprijs en een letterenfonds met werkbeurzen, maar geen inkoopgarantie: hier moet je je aanvraag winnen.

De sociale verzekering. Duitsland pakt een ander deel van het probleem aan. De Künstlersozialkasse, ingesteld in 1983, haalt zelfstandige kunstenaars en schrijvers de wettelijke pensioen-, ziektekosten- en langdurigezorgverzekering binnen tegen ongeveer de helft van de premie. De rest komt van de rijksoverheid en van een heffing op de bedrijven die artistiek werk afnemen — uitgevers, omroepen, theaters. Dat verhoogt geen inkomen; het haalt de onzekerheid eruit. Precies het deel van het probleem dat een schrijver het langst achtervolgt.

De universiteit. In de Verenigde Staten bestaat vrijwel geen publieke financiering van individuele schrijvers. Daar is het hoger onderwijs het opvangmechanisme geworden: de creative-writingopleiding en de aanstelling die eraan vastzit. Dat heeft een eigen prijs. Het bindt de literaire productie aan de campus, aan het lesgeven, en op zijn minst gedeeltelijk aan het soort werk dat zich in een werkgroep laat bespreken.

Niemand. En dan de variant waarin niemand het verschil bijlegt: schrijven naast een gewoon beroep. In de negentiende en twintigste eeuw was dat eerder regel dan uitzondering. Tsjechov was arts, Kafka jurist bij een ongevallenverzekering, T.S. Eliot bankbediende bij Lloyds, Wallace Stevens verzekeringsman in Hartford, William Carlos Williams huisarts met een verloskundige praktijk. Dat zijn namen uit de westerse canon, en daarmee is het nog geen wereldbeeld — buiten Europa en Noord-Amerika heb ik hier niets gemeten. Maar het patroon draagt de conclusie wel: de schrijver die niets anders doet dan schrijven is zelf een product van de uitzonderlijke stelsels hierboven.

Geen van deze stelsels maakt literatuur winstgevend. Ze verplaatsen de rekening. En wie de rekening betaalt, bepaalt mee wat er geschreven wordt — niet door voorschriften, maar doordat elk stelsel een andere vorm van belangeloosheid wil zien.

Daarmee komt Bourdieu terug, en ongemakkelijker dan de eerste keer. De Nederlandse schrijver koopt zijn onafhankelijkheid van de markt met een afhankelijkheid van een commissie. De Amerikaanse koopt die met een afhankelijkheid van een faculteit. Dat is geen klacht — het is een betere ruil dan geen ruil — maar het is wel een ruil, en de mythe van de zolderkamer verbergt juist dat er geruild wordt.

De mythe stelt de schrijver voor als iemand die aan niemand iets verschuldigd is, omdat hij niets heeft.

En één ding reist beter dan al deze stelsels bij elkaar: de mythe zelf. Het Noorse inkoopstelsel is nergens anders ingevoerd. De zolderkamer staat overal — ook, en vooral, waar niemand het verschil betaalt.


Schrijvers – waanzin en zelfdoding

In diezelfde zolderkamer schuift het tweede verhaal naar binnen. Want als dat koude hok geen geld oplevert, dan moet de pijn die er geleden wordt op zijn minst de brandstof zijn. Ook hier zit iets echts onder de romantiek — maar het is smaller dan de mythe, en het komt uit een andere hoek dan de biografieën doen geloven.

Het meeste onderzoek naar schrijvers en waanzin werkt biografisch: iemand neemt een stapel levensbeschrijvingen van beroemde schrijvers door en telt hoeveel daarvan depressief waren, dronken, of zichzelf hebben gedood. Kay Redfield Jamison en Arnold Ludwig deden dat in de jaren negentig; Nancy Andreasen deed in 1987 iets vergelijkbaars met schrijvers van de Iowa Writers’ Workshop.

Het probleem zit in de stapel. Over wie wordt een biografie geschreven? Over dramatische levens. Een romanschrijver die rustig werkte, een goed huwelijk had en op zijn vierentachtigste aan een hartaanval stierf, krijgt er zelden een — en als hij er een krijgt, staat er weinig over zijn gemoedstoestand in, want er viel niets te melden. Plath en Hemingway krijgen er tien. Je telt dus in een verzameling die vooraf al op drama geselecteerd is, en ontdekt vervolgens dat schrijverslevens dramatisch zijn. Je vindt wat de selectie erin heeft gelegd.

Het beste tegenwicht komt uit Zweden. Simon Kyaga en collega’s van het Karolinska Institutet koppelden de volkstelling aan de medische en overlijdensregisters en volgden zo ruim 1,17 miljoen mensen, met een breed scala aan diagnoses: schizofrenie, schizoaffectieve stoornis, bipolaire stoornis, unipolaire depressie, angststoornissen, alcohol- en drugsmisbruik, autisme, ADHD, anorexia en voltooide zelfdoding.

Niemand koos wie meedeed. Iedereen die “schrijver” als beroep had opgegeven zat erin — beroemd of volstrekt onbekend, goed of slecht, met of zonder biograaf.

De uitkomst heeft twee helften, en beide zijn belangrijk.

De eerste helft ontmantelt de mythe van de waanzinnige kunstenaar als categorie, op één uitzondering na — en die uitzondering is uitgerekend de diagnose waar de mythe op leunt. Voor vrijwel alle onderzochte stoornissen was er geen verschil tussen creatieve en minder creatieve beroepen. Behalve voor de bipolaire stoornis: die kwam in de hele groep met artistieke en wetenschappelijke beroepen vaker voor — dansers, onderzoekers, fotografen en schrijvers.

Het beeld van de manische kunstenaar heeft dus één echte voet om op te staan, en verder geen.

De tweede helft is smaller en harder. Schrijver zijn was specifiek verbonden met een verhoogde kans op schizofrenie, bipolaire stoornis, unipolaire depressie, angststoornissen, middelenmisbruik en zelfdoding. Schrijvers hadden bijna vijftig procent meer kans op zelfdoding dan de algemene bevolking.

Dat is geen biografische indruk maar een registerbevinding, en daarom geloof ik dit cijfer wél en de biografische cijfers niet.


Wat het cijfer niet zegt

Een correlatie is geen oorzaak, en hier is dat geen formaliteit: er passen minstens drie verklaringen even goed op dezelfde gegevens, en het onderzoek onderscheidt er geen van.

Selectie in het beroep. De eigenschappen die iemand tot schrijver maken — piekeren, introspectie, overgevoeligheid voor betekenis — zijn dezelfde die kwetsbaar maken voor depressie. Dan maakt het schrijven niemand ziek; het trekt mensen aan die het al zijn.

De beroepsomstandigheden. Isolement, onregelmatig inkomen, uitgesteld en onzeker oordeel, publieke beoordeling van iets zeer persoonlijks, geen collega’s, geen pensioen, geen moment waarop het af is.

Middelengebruik. Dit is de onderschatte verklaring. Alcoholgebruik is in deze beroepsgroep hoog, en is op zichzelf al een van de sterkste risicofactoren voor zelfdoding die er zijn. Mogelijk doet drank een groot deel van het verklarende werk, zonder dat er iets literairs aan te pas komt.

Er is een vierde verklaring die mooi klinkt en daarom extra voorzichtigheid verdient: dat het instrument van de schrijver zijn eigen bewustzijn is, en dat het herkauwen van gedachten voor een romancier beroepsgereedschap is terwijl het klinisch een motor achter depressie is.

De tegenstelling met andere kunsten die daarbij hoort — de schilder heeft verf, de cellist heeft hout en snaren, alleen de schrijver heeft zijn hoofd — houdt geen stand. Een schilder werkt met waarneming en aandacht, een musicus met geheugen, emotie en lichamelijke discipline. Dat alleen de schrijver zijn bewustzijn als materiaal gebruikt, is vleiend en onjuist.

Belangrijker: de psychologie heeft het beslissende onderscheid al gemaakt. Binnen wat rumination heet, onderscheiden Treynor, Gonzalez en Nolen-Hoeksema twee factoren: brooding, het passieve, herhaalde stilstaan bij de eigen klachten, en reflection, het actief proberen inzicht te krijgen in het probleem. Alleen de eerste voorspelt depressie in de tijd; de tweede niet. Stilstaan in een moeras is iets anders dan graven tot je een vorm vindt.

Dat redt het argument: wat een romanschrijver doet lijkt op reflectie, en het risico ligt in het kantelpunt waarop het ophoudt te bewegen.

Maar er zit een wrange nuance in. In vervolgonderzoek van Miranda en Nolen-Hoeksema voorspelden beide vormen — brooding én reflectie — of iemand een jaar later aan zelfdoding dacht, ook na correctie voor de uitgangssituatie. Depressieve klachten verklaarden het verband bij brooding, maar niet bij reflectie. De “veilige”, meer actieve vorm van nadenken (reflectie) is dus beschermend tegen depressie, maar vreemd genoeg niet tegen suïcidale gedachten.

Daar heb ik geen sluitende uitleg voor, en die heeft het onderzoek ook niet.


Het archief – en Jeroen Brouwers

Van de biografische methode bestaat een Nederlandse uitvoering die zo grondig is dat ze apart genoemd moet worden. Jeroen Brouwers werkte tien jaar aan De laatste deur, zijn boek over zelfdoding in de Nederlandse en Vlaamse letteren. De eerste editie verscheen in 1983; in 2017 kwam bij Atlas Contact een uitgebreide versie in twee delen, samen bijna twaalfhonderd pagina’s. Volgens zijn eigen opgave bevat zijn archief zo’n miljoen krantenknipsels. Hij noemde het boek zijn levenswerk.

Brouwers doet daarmee precies wat ik hierboven als zwakte van de biografische methode heb aangewezen: hij verzamelt gevallen. Van Willem van Haren en Elize Baart tot Menno ter Braak, Jan Arends, Jotie T’Hooft, Nanne Tepper, Joost Zwagerman, Wim Brands, Anil Ramdas. En de beperking blijft ook staan: wie zelfdodingen verzamelt kan geen percentage berekenen. Je hebt de teller, nooit de noemer.

Maar daar hoort onmiddellijk iets bij, en het is geen compliment uit beleefdheid. De twee methoden hebben precies complementaire blinde vlekken. Het Zweedse register kan een verhoogd risico vaststellen en kan over geen enkel afzonderlijk geval iets zeggen. Brouwers kan over een afzonderlijk geval alles zeggen en over het risico niets. Beide leveren kennis op. Het is alleen niet dezelfde soort, en ze zijn niet uitwisselbaar.

Het opvallendste is waar ze uitkomen. Brouwers ontmantelt in dat boek de ene mythe na de andere — dat extreme drankzucht trage zelfdoding zou zijn, dat de golf van mei 1940 zonder meer politiek was, dat Ter Braaks dood een protestdaad was, dat zelfdoding een schrijver populair maakt. Hij weigert het morele oordeel, maar niet het literaire: over de kwaliteit van het nagelaten werk is hij hard. En zijn conclusie, na tien jaar en een miljoen knipsels, is dat het raadsel groter is geworden en niet kleiner. ‘Het raadsel is het raadsel is het raadsel.’

Dat is, langs een volstrekt andere weg, dezelfde uitkomst als hierboven. Een registeronderzoek onder 1,17 miljoen mensen en het archief van één schrijver komen samen uit op: we weten dat het er is, maar we weten niet waarom. Dat is een onbevredigend antwoord. Het is beter dan de mythe, want het laat de ruimte open die de mythe met een verhaal opvult.


De gevaarlijke lezing

De romantische uitleg van dit cijfer is niet alleen onbewezen, ze is in haar causale richting aantoonbaar verkeerd om.

Wie ernstig depressief is, schrijft meestal niet. Het werk komt in de remissie, niet in de afgrond. Concentratie, structuur, het vermogen honderden pagina’s in je hoofd te houden en te besluiten welke zin eruit moet — dat is precies wat een zware depressie uitschakelt. Kay Redfield Jamison, die het verband tussen stemmingsstoornissen en creativiteit juist heeft gedocumenteerd, hamert daar zelf op, en wel om een reden die ertoe doet: het idee dat je de pijn nodig hebt om het werk te maken, houdt mensen van behandeling weg.

De mythe verwart de grondstof met het ambacht. Doorleefd verdriet levert misschien materiaal op. Het schrijven zelf vereist het tegendeel van wat verdriet doet.

En daarmee komen de twee helften van dit stuk bij elkaar. De armoedemythe en de lijdensmythe zijn allebei romantische constructies, allebei uit dezelfde eeuw, en ze hebben dezelfde begunstigden: iedereen behalve de schrijver. De eerste maakt onbetaald werk tot een teken van zuiverheid en bevoordeelt wie het zich kan veroorloven. De tweede maakt ziekte tot een voorwaarde voor kwaliteit en ontmoedigt behandeling.

Wat ik hier niet ga doen is er een opgeruimd einde aan geven — iets als: goede literatuur vraagt geen martelaarschap maar ruimte. Dat is slechts een mooie zin; ze verklaart het cijfer niet.

De eerlijke stand van zaken:

•         Armoede is geen voorwaarde voor literatuur en is dat nooit geweest; dat is historisch vast te stellen en het kan weg.

•         Gederfd inkomen is wél reëel — maar als gevolg van de keuze om literatuur te schrijven, en per land is het een andere rekening met een andere betaler.

•         Het verhoogde risico op zelfdoding is ook reëel, gemeten in een registeronderzoek dat niemand vooraf heeft geselecteerd. Maar de verklaring staat niet vast: het kan de selectie zijn, het beroep, de drank, of iets wat nog niemand heeft aangewezen.

De correlatie is er. De romantiek eromheen niet.


Verantwoording


Deze tekst is geschreven door Claude (Opus), in gesprek met Dave Dröge en met twee aanvullingen van Gemini.

De dragende correctie in deze versie is van Dave: de vraag of het geldgebrek geen gevólg is van de keuze voor literatuur in plaats van een voorwaarde ervóór. Daaruit volgen de omkering in ‘Het geld’, de behandeling van Bourdieu als een mechanisme dat op een gevolg aangrijpt, en het onderscheid tussen armoede en gederfd inkomen. Ook de vraag hoe andere landen dit regelen is van hem; daarop is ‘Wie het verschil betaalt’ gebouwd.

Een eerste aanvulling van Gemini leverde het Bourdieu-stuk en de aansporing om de negentiende-eeuwse kanteling scherper te verankeren. Een tweede, stilistische herziening van Gemini leverde de overgang naar ‘Schrijvers – waanzin en zelfdoding’ via de zolderkamer, de concrete voorbeelden van schrijvers met een tweede beroep, en twee formuleringen; die zijn hier overgenomen, de rest van die herziening niet. De bronnencontrole, de uitwerking en de correcties zijn van Claude — inclusief een fout van Claude in de weergave van het Zweedse onderzoek, die bij die laatste controle aan het licht kwam en die hieronder in de eerste bron is verwerkt.

Omdat een vloeiende tekst niet laat zien wat is nagekeken en wat uit het geheugen komt, hieronder het onderscheid.

Nagetrokken bij de bron

•         Het Zweedse registeronderzoek: opzet, omvang (ruim 1,17 miljoen), de onderzochte diagnoses, de bevinding dat er voor vrijwel alle onderzochte stoornissen geen verschil was tussen creatieve en minder creatieve beroepen, met de bipolaire stoornis als uitzondering, de specifieke verhoging bij schrijvers, en het cijfer van bijna vijftig procent meer kans op zelfdoding.

•         Het onderscheid tussen brooding en reflection, en dat alleen brooding depressie in de tijd voorspelt.

•         De bevinding van Miranda en Nolen-Hoeksema dat beide vormen suïcidale gedachten voorspelden na een jaar, en dat depressieve klachten het verband wel bij brooding en niet bij reflectie verklaarden.

•         Het Noorse inkoopstelsel: dat het uit de jaren zestig stamt, dat een keuringscommissie beslist, en dat het naast een vaste boekenprijs, een btw-vrijstelling op boeken en collectieve afspraken tussen rechthebbenden staat. Over de aantallen lopen de bronnen uiteen — opgaven van 703, 733, 773 en ruwweg duizend exemplaren voor fictie en rond vijftienhonderd voor kinderboeken, bij zo’n zeshonderd titels per jaar — en daarom staat er in de tekst een marge en geen getal.

•         De Duitse Künstlersozialkasse: ingesteld in 1983 onder het Künstlersozialversicherungsgesetz, verplichte pensioen-, ziektekosten- en langdurigezorgverzekering waarbij het lid ongeveer de helft van de premie betaalt, gefinancierd uit circa vijftig procent ledenbijdragen, twintig procent rijksbijdrage en dertig procent een heffing op de afnemers van artistiek werk.

•         De gegevens over Jeroen Brouwers’ De laatste deur: de eerste editie van 1983, de uitgebreide tweedelige editie van 2017 bij Atlas Contact, de tien jaar werk, het archief van zo’n miljoen knipsels, de genoemde schrijvers, de ontmantelde mythen en het citaat over het raadsel. Nagetrokken bij de recensie van Lars Bernaerts in De Reactor, dus niet bij het boek zelf — ik heb De laatste deur niet gelezen.

Uit het geheugen, niet nagetrokken

Alles wat hierboven literatuurhistorisch is. De voorbeelden Montaigne, Goethe, Tolstoj en Proust; de vijfhonderd pond en de eigen kamer bij Woolf; de Statute of Anne (1710) en de Franse droits d’auteur; het jaartal 1851 voor Murgers Scènes de la vie de bohème; Bourdieu’s begrip van de omgekeerde economie; de bewering dat de bohème in belangrijke mate een burgerlijk jongerenverschijnsel was; de omstandigheden waaronder Dostojevski en Balzac schreven; de biografische studies van Jamison, Ludwig en Andreasen; en de stelling dat alcoholgebruik in deze beroepsgroep hoog is en op zichzelf een sterke risicofactor voor zelfdoding vormt.

Daar komen de volgende bij, uit de paragraaf over de verschillende stelsels: dat er in de Verenigde Staten vrijwel geen publieke financiering van individuele schrijvers bestaat en dat het hoger onderwijs daar het opvangmechanisme is geworden; de Nederlandse vaste boekenprijs en de werkbeurzen van het Letterenfonds, die ik ken maar niet heb nagekeken; de tweede beroepen van Tsjechov, Kafka, Eliot, Stevens en Williams; en Puccini als bewerker van Murger.

In een eerdere versie stond de bredere stelling dat schrijven als tweede beroep historisch en wereldwijd de regel is. Die is hier teruggebracht tot de genoemde voorbeelden, omdat ik haar niet kon hardmaken. Ze dekken de westerse canon en niet de wereld, en dat staat nu ook in de tekst zelf.

Ik acht die beweringen juist, maar “ik acht ze juist” is precies de categorie die in een gepubliceerd stuk om een bron vraagt. Wie ermee verder wil, kijkt ze na.

Bronnen voor het gecontroleerde deel

•         Kyaga, S. e.a., Mental illness, suicide and creativity: 40-year prospective total population study, Journal of Psychiatric Research (2012).

•         Karolinska Institutet, persbericht over datzelfde onderzoek (16 oktober 2012).

•         Treynor, W., Gonzalez, R. & Nolen-Hoeksema, S., Rumination reconsidered: A psychometric analysis, Cognitive Therapy and Research (2003).

•         Miranda, R. & Nolen-Hoeksema, S., Brooding and reflection: Rumination predicts suicidal ideation at one-year follow-up in a community sample, Behaviour Research and Therapy (2007).

•         Den norske Forleggerforening, The Norwegian Literary System, en Den norske Forfatterforening, The Norwegian Literary System (pdf).

•         Noorse ministerie van Cultuur, Literature, over de inkoopregelingen.

•         Künstlersozialkasse, Social Security Insurance for Artists and Writers (eigen voorlichting, editie 12.2023), en het Compendium of Cultural Policies, Duitsland, sociale zekerheid voor kunstenaars.

•         Lars Bernaerts, Schrijverszelfmoord voorbij de mythen, De Reactor, over Jeroen Brouwers, De laatste deur (Atlas Contact, 2017).